Facebook

WSPÓŁPRACUJEMY:

Innowacyjne Podkarpackie Polski Portal Menedżerów Kultury Kulturaonline.pl Odyssei Społeczność podróżników epodkarpacie.com KrosnoCity

Baza ginących zawodów pogranicza polsko-słowackiego

I WSTĘP

Jedno z zadań realizowanych w ramach projektu "Dobre sąsiedztwo - współpraca kulturalna Krosna i Presova", nosi nazwę: Ginące zawody i zakłada stworzenie bazy danych tradycyjnego rzemiosła pogranicza polsko-słowackiego. Zakres terytorialny niniejszego opracowania obejmuje wszystkie gminy powiatu krośnieńskiego, tj.: Jedlicze, Chorkówka, Korczyna, Wojaszówka, Krościenko Wyżne, Miejsce Piastowe, Iwonicz Zdrój, Rymanów, Dukla oraz Jaśliska.

Ginące zawody to w ostatnich latach bardzo modne hasło, które stało się narzędziem promocji kulturalnej i turystycznej zarówno całych regionów, jak i poszczególnych gmin. Czynnikiem mobilizującym rozwój działań w ochronie ginących zawodów przez instytucje samorządowe, muzealne, naukowe czy też organizacje pozarządowe stała się możliwość pozyskiwania dofinansowania na te cele, zarówno ze środków ministerialnych jak i unijnych. W związku z tym pojawiły się liczne opracowania i zestawienia rękodzielników reprezentujących tzw. ginące zawody. Kwestią dyskusyjną tych opracowań wydaje się być fakt, iż większość z analizowanych zawodów w rzeczywistości obejmuje szeroko pojętą sferę działań manualno-artystycznych, które zdecydowanie należy łączyć z twórczością ludową, tworzącą głównie na własny użytek. Bogate doświadczenie oparte na własnych badaniach naukowych z zakresu lokalnego rzemiosła pozwala Muzeum Rzemiosła w Krośnie projektem ginące zawody włączyć się do dyskusji na temat sprecyzowania znaczenia ginących zawodów. Koniecznym zabiegiem wydaje się być rozdzielenie w ramach tego hasła dwóch osobnych kategorii, tj. tradycyjnych rzemieślników oraz twórców ludowych. Do sfery twórczości ludowej powinno zaliczyć się takie zajęcia jak malarstwo, rzeźbiarstwo, hafciarstwo, koronczarstwo, bibułkarstwo, wycinankarstwo, plecionkarstwo, wikliniarstwo, zabawkarstwo czy też plastyka obrzędowa (pieczywo obrzędowe, pisanki, palmy, wieńce). Ta kategoria rękodzielniczej twórczości ludowej wydaje się być dobrze opracowana i w związku z tym nie będzie ona tematem naszych rozważań.


Ziemia krośnieńska należy do jednego z bogatszych i bardziej interesujących pod względem etnograficznym regionów w Polsce. Przez wieki rozwijało się tu klasyczne rzemiosło, które charakteryzowało się własną specyfiką i zawsze wysoką jakością świadczonych usług. Wyjątkowe znaczenie wśród ośrodków rzemieślniczych zdaje się mieć Krosno, którego bogata historia nierozerwalnie związana była z rzemiosłem i ludźmi go tworzącymi. Przez liczne wieki Krosno było areną silnego rozwoju i wielkich sukcesów miejscowych rzemieślników: sukienników, tkaczy, snycerzy, ludwisarzy, kowali, zegarmistrzów. Z radykalnie odmienną sytuacją mamy do czynienia na progu XXI w. Rozwój cywilizacyjny, którego efektem były silne przemiany gospodarcze i technologiczne, postępująca mechanizacja i odpływ fachowców do przemysłu spowodowały, że zawody rzemieślnicze stały się zajęciami niepotrzebnymi, nieopłacalnymi a w konsekwencji mało atrakcyjnymi. Ta malejąca popularność niektórych zawodów najczęściej jest pochodną słabnącego popytu na towary i usługi związane z tradycyjnym rzemiosłem. Trudno sprzedać rękodzieło tam, gdzie wkracza tani produkt seryjny, często jednorazowego użytku, który jednak niestety taniej można wymienić niż naprawić. Dodatkowym powodem "umierania" zawodów było zaniechanie przekazywania młodym pokoleniom rzemieślniczych profesji. Nawet silne przywiązanie lokalnej społeczności do tradycji nie stworzyło szansy uratowania ginących zawodów. Bez wsparcia i działań promocyjnych tradycyjne zawody zarówno Ziemi krośnieńskiej, jak i w skali całego kraju, nie mają szans na zachowanie i powoli będą musiały odejść w bezpowrotne zapomnienie. Bogate i żywe do niedawna tradycje sztuki rzemieślniczej Podkarpacia kultywują dzisiaj tylko nieliczne pracownie i warsztaty. Zatem powinny one stać się unikalnym miejscem spotkań koneserów i miłośników rzemiosła z tradycją i archaiczną technologią. Wydaje się, iż konkretnym wyjściem naprzeciw tym procesom może być angażowanie ginących zawodów w szeroko rozumiane wydarzenia kulturalno-turystyczne. Dzięki takim działaniom ginące zawody mają wielką okazję stać się atrakcją turystyczną, a tym samym poważnym źródłem dochodu dla nich samych. Szansę na powodzenie tych działań daje fakt, iż rynek wyrobów rzemieślniczych i rękodzieła przeżywa obecnie w Polsce swój wielki renesans. Chociaż naturalni odbiorcy wiejskich wyrobów rzemieślniczych, czyli mieszkańcy wsi, nie są już nimi zainteresowani tak jak niegdyś, to wzrasta zainteresowanie przedmiotami nawiązującymi do tradycyjnych wzorów i zdobnictwa, wykonanymi ręcznie z naturalnych materiałów ze strony nowych odbiorców - mieszkańców aglomeracji miejskich i turystów zagranicznych.


Obiektem badań w naszym projekcie były tradycyjne warsztaty i pracownie rzemieślnicze. Pomimo tego, że współcześni tradycyjni rzemieślnicy funkcjonują w innej, nowoczesnej formie, to jednak ich warsztaty i pracownie nie są pozbawione magii i uroku tradycji, z których się wywodzą. Współcześni rzemieślnicy tradycyjni to wysoko wyspecjalizowani pasjonaci swoich profesji, którzy z zamiłowaniem i zaangażowanie wykonują ginące zawody. Celem działań nazwanych ginące zawody jest ochrona i ocalenie od zapomnienia tradycyjnych rzemiosł, tak silnie wpisanych w historię i kulturę Krosna i okolic. Projekt Muzeum Rzemiosła ma na celu stworzenie dokumentacji oraz inwentaryzacji ginących zawodów. Przeprowadzona analiza pozwala w ramach ginących zawodów wyróżnić dwie grupy:
a) zawody nieistniejące
b) zawody istniejące, które wymagają natychmiastowych działań ochronnych.

Istnieje również trzecia grupa - zawody, których funkcjonowanie nie jest zagrożone (np. zegarmistrz, grawer, szewc, szklarz, złotnik, kamieniarz, kominiarz, krawiec, piekarz, cukiernik, pszczelarz, cieśla, dekarz). Wobec założonych celów opracowanie tej grupy nie powinno się znaleźć w niniejszej bazie danych.


Stworzona lista rzemieślników mogłaby stać się ofertą dla potencjalnych odbiorców, a więc organizatorów plenerowych imprez kulturalno-turystycznych (urzędów miast i gmin, instytucji kultury, organizacji pozarządowych). Baza będzie także doskonałym narzędziem do badań etnograficznych lub analiz rynków zbytu. Kolejnym etapem projektu powinna być promocja ginących zawodów Ziemi krośnieńskiej poprzez druk folderu. Projekt ten stanowi jedynie opracowanie analityczne, jednakże w przyszłości może stać się on podstawą do kolejnych działań ochronno-promocyjnych. Przykładem takich działań mogą być warsztaty z zakresu ginących zawodów, w których zdobyta praktyka zawodowa oraz wiedza na temat prowadzenia działalności a zwłaszcza jej promocji mogłyby zagwarantować zbyt dla tradycyjnych produktów rzemieślniczo-rękodzielniczych. Warto też zastanowić się nad stworzeniem lokalnego produktu turystycznego - Szlaku Ginących Zawodów, wiodącego przez wsie i miasteczka ziemi krośnieńskiej. Turyści zmierzający tym szlakiem mieliby niepowtarzalną okazję odwiedzić warsztaty i pracownie tradycyjnego rzemiosła. Przedstawiciele "Ginących zawodów" mogliby oferować turystom pokazy tradycyjnych technologii, naukę zawodu czy tradycyjne wyroby powstałe w pracowniach.

II ANALIZA

Wnikliwe opracowanie analizowanego zagadnienia pozwoliło na wyodrębnienie 32 profesji, które uznać można za "ginące zawody" tradycyjnego rzemiosła. Zatem interesujące nas tradycyjne rzemiosło, rozumiane w kategoriach zawodowych reprezentują takie profesje jak bednarz, ceglarz, czapnik, druciarz, garbarz, garncarz, gonciarz, introligator, kaflarz, kaletnik, klucznik, kołodziej, konwisarz, kowal, kuśnierz, ludwisarz, lutnik, łyżkarz, mincarz, parasolnik, powroźnik, płatnerz, ramiarz, rusznikarz, rymarz, sitarz, smolarz, snycerz, stelmach, tkacz, witrażownik, zdun.


W sposób naturalny wyróżniają się oddzielne zawody dla miast oraz wsi. I tak zawody takie jak introligator, kaletnik, klucznik, lutnik, czapnik, parasolnik, ramiarz, snycerz, witrażownik występują zdecydowanie częściej w miastach niż na wsi. Wydaje się także, iż większość z "ginących zawodów" reprezentowana była zdecydowanie częściej przez płeć męską, choć takie profesje jak tkactwo często posiadają przedstawicieli w innych regionach Polski także wśród kobiet. Taki stan rzeczy z całą pewnością jest wynikiem szerokiego wachlarza zajęć domowych i przydomowych wśród kobiet, co uniemożliwiało prowadzenie własnej tradycyjnej działalności rzemieślniczej.

Rezultaty bazy danych "Ginące zawody" są z punktu naukowego i etnograficznego przerażająco niezadowalające. Spośród wyróżnionych 32 zawodów 20 profesji takich jak: bednarz, ceglarz, czapnik, druciarz, garncarz, gonciarz, kaflarz, kaletnik, konwisarz, kuśnierz, ludwisarz, lutnik, mincarz, parasolnik, powroźnik, ramiarz, sitarz, smolarz, stelmach, zdun można uznać na pograniczu polsko-słowackim za wymarłe. Spośród pozostałych zawodów występują tylko nieliczni reprezentanci tradycyjnego rzemiosła. Zatem "ginące zawody" tradycyjnego rzemiosła na obszarze powiatu krośnieńskiego prezentują się następująco:
  • Kowalstwo jest reprezentowane przez 4 rzemieślników: z gminy Dukla (Jan Zając z Lubatowej), z gminy Jedlicze (Henryk Lubaś z Moderówki), z gminy Chorkówka (Wiesław Cymerman z Świerzowej Polskiej) oraz z gminy Miejsce Piastowe (Andrzej Węgrzyn z Rogów).

  • Kołodziejstwo reprezentowane jest przez 2 rzemieślników: z gminy Miejsce Piastowe (Jan Jucha z Rogów) oraz z gminy Jaśliska (Marian Puchalik z Jaślisk).

  • Garbarstwo reprezentuje 1 rzemieślnik z gminy Rymanów (Mieczysław Trygar z Rymanowa).

  • Snycerstwo reprezentuje 3 rzemieślników: z gminy Jaśliska (Franciszek Petka z Daliowej) oraz gminy Dukla (Bogdan Szczurek z Cergowej, Jan Buriak z Olchowca).

  • Rymarstwo reprezentuje 1 rzemieślnik z gminy Jaśliska (Zbigniew Biłas z Jaślisk).

  • Gonciarstwo reprezentuje 1 rzemieślnik z gminy Dukla (Mikołaj Gabło z Olchowca).

  • Łyżkarstwo reprezentuje 1 rzemieślnik z gminy Miejsce Piastowe (Jan Jucha z Rogów).

  • Introligatorstwo reprezentuje 1 osoba z gminy Krosno (brak zgody na zamieszczenie nazwiska).

  • Płatnerstwo i rusznikarstwo reprezentuje 1 rzemieślnik z gminy Jedlicze (Stanisław Stopkowicz z Jedlicza).

  • Witrażownictwo reprezentuje 1 osoba z gminy Krosno (brak zgody na zamieszczenie nazwiska).

  • Tkactwo reprezentuje 1 osoba z gminy Jedlicze (Zofia Kędzierska z Jedlicza).

III WYKAZ BRANŻ "GINĄCYCH ZAWODÓW" POGRANICZA POLSKO-SŁOWACKIEGO

  • BEDNARZ - wyrób i naprawa beczek

  • CEGLARZ - wyrób cegieł

  • CZAPNIK - wyrób użytkowych i ozdobnych okryć głowy

  • DRUCIARZ - naprawa naczyń ceramicznych

  • GARBARZ - przetwarzanie surowych skór

  • GARNCARZ - wyrób naczyń ceramicznych przy użyciu koła garncarskiego

  • GONCIARZ - wyrób i naprawa pokryć dachowych

  • INTROLIGATOR - oprawa książek

  • KAFLARZ - wyrób kafli piecowych

  • KALETNIK - wyrób i naprawa drobnej galanterii skórzanej

  • KLUCZNIK - wyrób lub dorabianie kluczy

  • KOŁODZIEJ - wyrób i naprawa kół drewnianych

  • KONWISARZ - wyrób i obróbka przedmiotów z cyny i spiżu

  • KOWAL - wyrób żelaznych narzędzi gospodarczych i rolniczych, podkuwanie koni

  • KUŚNIERZ - wyrób i obróbka futer

  • LUDWISARZ - wyrób i obróbka przedmiotów z miedzi i spiżu

  • LUTNIK - wyrób strunowych instrumentów muzycznych

  • ŁYŻKAŻ - wyrób sztućców drewnianych

  • MINCERZ - wyrób monet

  • PARASOLNIK - wyrób i naprawa parasoli

  • PŁATNERZ - wyrób zbroi, tarcz oraz broni siecznej, obuchowej i drzewcowej

  • POWROŹNIK - wyrób lin, sznurów i powrozów

  • RAMIARZ - wyrób ram i oprawa obrazów i luster

  • RUSZNIKARZ - wyrób i naprawa ręcznej broni palnej

  • RYMARZ - wyrób i naprawa przedmiotów skórzanych, uprzęży końskiej oraz siodeł

  • SITARZ - wyrób i naprawa sit domowych i gospodarczych

  • SMOLARZ - produkcja smoły

  • SNYCERZ - wyrób elementów rzeźbionych w drewnie

  • STELMACH - wyrób i naprawa elementów wozów drewnianych

  • TKACZ - wyrób materiałów tkanych przy użyciu krosna tkackiego

  • WITRAŻOWNIK - wyrób witraży ozdobnych i użytkowych

  • ZDUN - budowa i naprawa pieców (kaflowych, kuchennych, chlebowych)

foto